काठमाडौ– जेन– जेडको प्रदर्शनको क्रममा पहिलो दिन भएको नरसंहार र दोस्रो दिन भएको राष्ट्रिय िसम्पत्तीको अर्बौंको क्षति पनि सो समूहबाट आफ्नो चाहना ‘यस्तो बनोस् अबको ‘नेपाल’ भन्ने उल्लेख भएको वक्तव्य अन्तरङ्ग न्यूज डटकमलाई प्राप्त भएको छ । त्यो भावनासँग हाम्रो पनि भावना मिल्ने भएको हुँदा भदौ २५ गते विहान हाम्रो मेलमा प्राप्त उक्त विज्ञप्तिलाई जस्ताको तस्तै प्रकाशन गरिएको छ । जसमा भनिएको छ :
नेपाल फेरि एउटा परिवर्तनको ऐतिहासिक मोडमा उभिएको छ । दशकौं लामो राजनीतिक संक्रमण, जनताको राज्यप्रति असफल आशा र भ्रष्टाचारले थकित जनतामा विशेषगरी नयाँ पुस्ता–जेन जेड (Gen Z) उठेर आएको छ ।
सोसल मिडियामा प्रतिबन्ध, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतामा हस्तक्षेप, र नातावाद–भ्रष्टाचारको श्रृङ्खलाबद्ध गुनासोले यो पुस्ता सडकमा निस्कियो । ‘जेन जेड आन्दोलन’ले मुलुकभर राजनीतिक चेतना र जनदबाबको नयाँ तरङ्ग ल्यायो ।
आन्दोलनको मूल कारण अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतामाथि प्रतिबन्ध, नातावाद– भ्रष्टाचार र दलहरूको अकर्मण्यता नै हो ।
युवापुस्ताको आक्रोश सडकमा उम्लियो, २१ जनाको ज्यानको बलिदान भयो र अन्ततः प्रधानमन्त्री केपि ओलीको राजीनामासहित अन्तरिम सरकारको बाटो खुलेको छ ।
अन्तरिम सरकार अस्थायी हुन्छ, तर यसले भावी राजनीतिक संस्कृतिको दिशा निर्धारण गर्छ । त्यसैले तीन आधारभूत मान्यता आवश्यक छन् ।
समावेशिता : दलका अनुहार मात्र होइन, प्रष्ट छवि भएका बुद्धिजीवी, पेशेवर र युवा प्रतिनिधि अनिवार्य ।
समयसीमा : अधिकतम १२ महिना, अन्तरिम सरकार आफैंमा स्थायी विकल्प होइन, निर्वाचनतर्फको पुल हो ।
न्यूनतम साझा कार्यक्रम : ठूलो सपना होइन, तर तुरुन्त लागू गर्न सकिने व्यावहारिक सुधारहरू
यस्तो संरचनाले अस्थिरता घटाउँछ, विश्वास बढाउँछ, र नयाँ नेपालको सम्भावना खोल्छ ।
अब प्रश्न उठ्छ– अबको नेपाल कस्तो बनाउने ?
उत्तर स्पष्ट छ–यस्तो नेपाल जसले लोकतन्त्रलाई परिपक्क बनाओस्, पारदर्शी, जवाफदेही सुशासनसहितको सरकार बनोस् जसले अबका युवा पुस्ताको भविष्य स्वदेशमा नै सुनिश्चित गर्न सकोस् ।
लोकतन्त्रको पुनर्जागरण :
नेपालको लोकतन्त्रले दशकौंयता संघर्ष भोगेको छ । भोट त हुन्छ, तर जनविश्वास न्यून छ। अबको सुधार यसरी हुनुपर्छ ।
निर्वाचन प्रणाली सुधार : सम्पत्ति, आपराधिक रेकर्ड र खर्च विवरण अनिवार्य खुलासा । डिजिटल प्रचारमा नियमन ।
भ्रष्टाचारमाथि शून्य– सहिष्णुता : सार्वजनिक खरिदमा अनिवार्य खुला टेन्डर, फास्ट–ट्रयाक भ्रष्टाचार अदालत ।
राजनीतिक नियुक्तिमा नियन्त्रण : योग्यताभन्दा नातावाद हाबी हुने प्रवृत्ति अन्त्य ।
यी सुधारहरू बिना लोकतन्त्र केवल औपचारिक अभ्यासमै सीमित रहन्छ ।
युवापुस्ताको माग र भविष्य : ‘जेन जेड’ आन्दोलनले राज्यलाई स्पष्ट सन्देश दिएको छ–हामीलाई सुन्नुपर्छ, अवसर दिनुपर्छ । त्यसैले, रोजगारी सिर्जना : IT, पर्यटन र कृषि–उद्योगमा युवा–केन्द्रित रोजगारी प्याकेज । स्टार्टअपलाई सीड फन्ड र कर छुट ।
कौशल विकास : छोटो अवधिका तालिम–कोडिङ, हेल्थकेयर, मेकाट्रोनिक्स–स्थानीय सरकारसँग साझेदारी ।
राजनीतिमा सहभागिता : मन्त्रालयस्तरका युवा सल्लाह परिषद्, प्रमुख आयोग÷बोर्डमा न्यूनतम ३०% युवा प्रतिनिधित्व ।
यदि यी कदम चालिएनन् भने नयाँ पुस्ताले फेरि निराशा अनुभव गर्नेछ, जसको परिणाम अझ ठूलो अस्थिरता हुन सक्छ ।
डिजिटल स्वतन्त्रता र पारदर्शिता :
सोसल मिडियामा प्रतिबन्ध लगाएर आन्दोलनलाई दबाउन खोज्नु नै वर्तमान संकटको मुख्य कारण बन्यो । यसैले भविष्यमा ।
डिजिटल स्वतन्त्रता ऐन : सोसल मिडिया वा इन्टरनेट बन्द गर्न अदालतको अनुमति आवश्यक ।
पारदर्शिता : सरकारका हरेक निर्णय, बजेट र खरिद विवरण सार्वजनिक पोर्टलमार्फत उपलब्ध ।
नागरिक सहभागिता : नीति निर्माणमा प्रत्यक्ष टिप्पणी गर्न सकिने ई–प्लेटफर्म ।
यो नयाँ पुस्ताको विश्वास जित्ने आधारशिला हुनेछ ।
संघीयता र स्थानीय सशक्तीकरण :
संविधानले संघीयता दिएको छ तर व्यवहार अझै कमजोर छ ।
अन्तरिम चरणमै :
स्थानीय सरकारलाई प्रदर्शन–आधारित बजेट ।
नागरिक सुनुवाइ र स्कोरकार्ड प्रणाली ।
प्रदेश–केन्द्रबीच स्पष्ट जिम्मेवारी : MoU ।
संघीयता केवल राजनीतिक संरचना होइन, सेवा–वितरणको आधार हुनुपर्छ भनिएको छ ।
संक्रमणकालीन न्याय र मानवअधिकार :
आन्दोलनमा ज्यान गुमाएकाको बलिदान राज्यले बिर्सन मिल्दैन ।
स्वतन्त्र छानबिन आयोग, तीन महिनाभित्र प्रतिवेदन ।
पीडित परिवारलाई तत्काल राहत र दीर्घकालीन पुनस्र्थापना ।
सुरक्षा निकायमा सुधार–भीड नियन्त्रणमा संयम, बडीक्याम र स्वतन्त्र अनुगमन ।
न्याय बिना नयाँ नेपालको जग कमजोर रहन्छ ।
निर्वाचनतर्फको यात्रा :
अन्तरिम सरकारको अन्तिम जिम्मेवारी हो–स्वतन्त्र, निष्पक्ष र विश्वासिलो निर्वाचन सम्पन्न गर्नु ।
पहिलो ३ महिनाभित्र मतदाता सूची शुद्धीकरण ।
६ महिनाभित्र दलको आडिट र उम्मेदवार आचारसंहिता ।
१२ महिनाभित्र स्वतन्त्र निगरानीसहित निर्वाचन सम्पन्न ।
यसपछि मात्र अन्तरिम सरकारको भूमिका समाप्त हुन्छ ।
निष्कर्ष : नयाँ पुस्ता, नयाँ नेपाल !
नेपाल अहिले निर्णायक क्षणमा छ । जेन– जेड आन्दोलन केवल सरकार परिवर्तनको माग मात्रै नभएर नेपालको आगामी परिवर्तनको दिशानिर्देश गर्न सकोस् । आगामी दिनमा अन्तरिम सरकारले लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउने, युवालाई केन्द्रमा राख्ने, डिजिटल स्वतन्त्रता सुनिश्चित गर्ने, संघीयतालाई जीवन्त बनाउने, न्यायलाई प्राथमिकता दिने नीति अपनाउन सकोस् ।
भ्रष्ट्रचार रहित, सुशासनयुक्त पारदर्शी र पूर्ण जनताप्रति उत्तरदायी सरकार बनाउन सफल रहोस् । यस्तो नेपाल मात्र आजको आन्दोलनको बलिदानप्रति सच्चा श्रद्धाञ्जली हुनेछ भन्ने उल्लेख छ ।
प्रकाशित मिति २०८२ भाद्र २५, बुधबार ०६:५५ गते
