मानिसहरू स्वभावत घुमफिरमा रमाउछन् । तराईमा बसोवास गर्नेहरू पहाड र हिमाली श्रृखलामा घुमफिर गर्नका लागि उत्सुकता राख्दछन् भने पहाडी भूगोलमा रहने मानिसहरू सम्म ठाउँका शहर र बस्तीहरूमा घुमफिर गर्ने योजना बनाउछन् । प्राकृतिक रुपमा रहेका सम्पदाहरू नै अहिले घुमफिरको लागि सबैको रोजाइमा पर्दछ । आजभोलि धेरै पर्यटकहरू प्राकृतिक जैवीक विविधताको क्षेत्रमा घुम्न रुचाउछन । यो मानवको स्वभाव पनि हो, विविधतामा रमाउने । नयाँ ठाउँ र नयाँ बस्तु हेर्न पर्यटकहरू मन पराउछन् । पर्यटकलाई आकर्षणको गन्तब्य भनेको प्राकृतिक सौन्दर्य र जैविक विविधता, ऐतिहासिक तथा साँस्कृतिक सम्पदाहरूनै हुन ।
पर्यटनका लागि धेरै मानिसहरू पाल्पा तानसेन पुग्दछन । तानसेन पुगेपछि श्रीनगर, रानीमहल, भैरवस्थान र तानसेन बजारमा रहेका ऐतिहासिक पाल्पा दरवार, भगवतीको मन्दिर, शितलपाटी र नारायस्थान लगायतको स्थान घुमेपछि धेरै पर्यटक फर्किन्छन । तर तानसेन पुग्ने धेरै पर्यटकहरू भने अनौठो धार्मिक तीर्थस्थल सत्यवती मन्दिरमा पुग्दैनन् ।
पाल्पाको तिनाउँ गाउँपालिका– ४ कोलडाँडामा रहेको सत्यवती तालमा चिच्याएर वर माग्न पर्दछ । सिद्धार्थ राजमार्गमा पर्ने बुटवल– पाल्पा सडक खण्डको केरावारीदेखि चौबीस माइलबाट पूर्वी भागको पहाडमा सत्यवती ताल पर्दछ । चुरे पहाडको हराभरा वनभित्र फैलिएको सुन्दर सत्यवती ताल भित्र रहेको मन्दिरमा प्रत्येक कात्तिक पूर्णिमाका दिन विशेष मेला लाग्ने गर्दछ । सत्यवती देवीले कानले नसुन्ने भएकाले वर माग्दा चिच्याएर वर माग्नु पर्ने हुन्छ । रातको समयमा मन्दिरमा पूजा सकेर ताल परिक्रमा गर्दा चिच्याउँदै वर माग्ने प्रचलन छ । सत्यवती तालको धार्मिक मेलामा छिमेकी जिल्लावासी मात्र नभएर नेपाल– भारत सीमाक्षेत्र गोरखपुर, सुनौली, विहार लगायतका भारतीय तीर्थाटनका पर्यटकहरूसमेत पुग्ने गर्दछन् । सत्यवती तालमा कार्तिक १५ गते(आज)देखि १९ गतेसम्म मेला लाग्ने गर्दछ ।
सत्यवती ताल चुरे श्रृखलामा पर्दछ । महाभारत क्षेत्रबाट दक्षिणतर्फको पहाडलाई चुरे, चुरिया वा शिवालिक पर्वत भनिन्छ । नेपाल भित्र चुरे क्षेत्रले पूर्वको इलामदेखि सुदूरपश्चिमको कञ्चनपुरसम्म ३६ जिल्लाका केही न केही भूभागलाई ओगटेको छ । चुरे पहाडमा रहेको सत्यवती ताल वरपर सिमसार क्षेत्र पनि रहेको छ । जुन कारणले सत्यवती ताल जैविक विविधताको दृष्टिले पनि धनी छ । सत्यवती ताल वरपर रहेका चुरे पहाडमा करिब एक करोड वर्ष पुराना प्राग ऐतिहासिक वन्यजन्तुका अवशेषहरू रहेको अनुमान गरिएको छ । सत्यवती ताल ऐतिहासिक, धार्मिक तथा पर्यटकीय दृष्टिकोणले महत्वपूर्ण मानिन्छ । तीर्थाटनका पर्यटकहरूले मागेको वर पुगेपछि बोके, बासेको कुखुराको भाले र परेवा उडाउन सत्यवती तालमा पुग्दछन् । मेलामा जाने तीर्थाटनका पर्यटकहरूले चतुर्दशीको दिन तालमा साल अथवा बाँसको लिङगो गाडने र भोलिपल्ट आफूले गाडेको लिङगो चिनेर पूजा गर्ने गरिन्छ ।
सत्यवती बज्यै प्रकट भएको रोचक प्रसंग छ । कुनै कालमा स्थानीय मगर जातिको बालक बिहान सत्यवती ताल वरपर खेल्दै रहेछ । तालमा एक्कासी सत्यवती बज्यै प्रकट भइछन् । बिहानै कहिल्यै नदेखेकी बुढी आइमाई देखेपछि बालक डराए छन् । सत्यवती बज्यैले बालकलाई नडराउनु भन्दै म सत्यवती बज्यै हुँ । प्रत्येक वर्ष यसै समयमा म यही स्थानमा आउँनेछु । मसगं भेट भएको कुरा कसैलाई नभन्नु । मैले भनेको मान्यौ भने तिमीले आटेका सबै इच्छा मैले पूरा गरि दिनेछु । तर यी कुरा कसैलाई भन्यौ भने तिम्रो मृत्यु हुनेछ । घरमा पुगेपछि बालकले सत्यवती बज्यैसँगको भेटको कुरा सबै सुनाए । तर बालकको मृत्यु भएछ । यही लोककथाले प्रत्येक वर्ष कार्तिक पूर्णिमाको दिन सत्यवती तालमा मेला लाग्दै आएको छ ।
सत्यवती तालमा अहिले तीर्थाटन पर्यटकहरूका लागि काठबाट निर्मिट भु–टावर अर्थात मचान निर्माण भएको छ । काठको मचानमा चढेर हिमाल र पहाडका डाँडाकाँडाको दृश्यावलोकनका लागि पर्यटकहरूलाई सजिलो भएको छ । ताल नजिकै गाउँमा १० घरमा होमस्टे सञ्चालन गरिएको छ । आजभोलि सत्यवती ताल घुमफिर गर्न जाने पर्यटकहरूका लागि बास बस्न सजिलो भएको छ । होमस्टेमा प्रत्येक घरमा चार जना पाहुना राख्न सकिने कोठाहरू छन् । होमस्टेमा स्थानीय उत्पादनबाट बनेका परिकार ढिँडो, लोकल कुखुराको मासु, इच्छा हुनेलाई घरेलु मदिरा पनि दिने गरिन्छ । गाउँमा सन्चालन भएका होमस्टेमा बास बस्न प्याकेजमा, वेलकम स्न्याक्स, डिनर, एक रात बास ब्रेकफास्ट र लन्चको सुविधा पाइन्छ । साँझमा सांस्कृतिक कार्यक्रम देखाइन्छ । होमस्टेमा बसेर फर्कने पाहुनाका लागि स्थानीय उत्पादन उपहार स्वरुप प्रदान गर्दै आएका छन् । स्थानीय स्रोत र साधनको प्रयोग गरी निर्माण गरिएको फोटो उपहार स्वरुप त्यहाँ पुग्ने पर्यटकलाई गाउँले बेतबाँस र बाँसबाट उत्पादन भएको उपहार सशुल्क प्रदान गर्दछन् ।
सत्यवती बज्यैको पुकार र सत्य आस्थाको पवित्र ताल हो । सत्यवती ताल केवल पानीको पोखरी मात्र होइन, तीर्थाटन पर्यटकहरूको आस्थाको केन्द्र पनि हो । यो ताल समुद्र सतहदेखि करिब १ हजार ३७० मिटर उचाइमा पर्दछ । प्रकृति सौन्दर्यको संगम बनेको सत्यवती ताल सत्य, धर्म र आस्थाको जीवित प्रतीक हो । सत्यवती तालको इतिहास धार्मिक आस्थासँग गहिरो रुपमा जोडिएको छ । स्थानीय जनश्रुति अनुसार, यो तालमा सत्यवती बज्यै नामकी शक्तिशाली देवी वास गर्छिन । उहाँलाई सत्य बोल्ने, धर्मपालन गर्ने र निष्ठा राख्ने तीर्थालुहरू प्रति कृपालु देवीका रुपमा पूजा गरिन्छ । हिन्दू परम्परामा सत्यलाई धर्मको पहिलो स्तम्भ मानिन्छ र सत्यवती बज्यै त्यस सत्यको मूर्त प्रतीकका रुपमा सम्मानित छिन । पुराना बुढापाकाहरूको भनाइ अनुसार, पाल्पाका सेन राजा र स्थानीय मगर समुदायले सत्यवती माईलाई आस्थाको देवीका रुपमा पूजा गर्थे । दरबारका पुजारीहरूले हरेक वर्ष सत्यवती देवीको आराधना गरी देशमा सत्य, न्याय र धर्म स्थापनाको कामना गर्थे । त्यो परम्परा आजसम्म जीवित छ ।
सत्यवती तालको सबैभन्दा अदभुत र अनौठो धार्मिक संस्कार भनेको चिच्याएर वर माग्ने परम्परा हो । तीर्थाटनका पर्यटकहरूद्वारा मेलाको रात ताल वरिपरि दीप प्रज्वलित हुन्छ । तीर्थयात्रीहरू रातभर सत्यवती बज्यैको स्तुति, भजन र आरती गर्दै जाग्राम बस्छन । मध्यरात तिर जब वातावरण शान्त हुन्छ, सबै तीर्थयात्रीहरू तालको किनारमा उभिएर सत्यवती बज्यैसंग बर माग्दछन । कसैले रोग मुक्तिको वर माग्छ, कसैले सन्तानको, कसैले घरको सुख–शान्तिको, कसैले वैराग्य र मोक्षको त्यो क्षणमा सम्पूर्ण ताल श्रद्धाले कम्पित हुन्छ । जसको आवाज सत्यवती बज्यैले सुन्नुहुन्छ, उसको मनोकामना पूरा हुन्छ भन्ने बिश्वास छ । सत्यवती तालको धार्मिक र सांस्कृतिक महत्व सत्यवती ताललाई सत्य, धर्म र निष्ठाको प्रतीक मानिन्छ । सत्यवतीको मुख्य मान्यता यस्तो छ झूट बोल्ने मानिसले देवीको दर्शन पाउँदैन, र सत्यवती बज्यैले असत्य कर्म गर्नेले वर मागे सुन्दिनन् भन्ने बिश्वास गर्दछन ।
सत्यवती तालमा पर्यटकहरू प्राकृतिक सौन्दर्य र आध्यात्मिक शान्तिको खोजीमा पुग्दछन । तीर्थाटनको यात्रामा प्रकृतिसँगको साक्षात्कारले आस्थालाई अझ गहिरो बनाउँछ । हिन्दू शास्त्रमा प्रायः देवताहरू जलसँग सम्बन्धित छन । विष्णु शेषनागको बीचमा क्षीरसागरमा शयन गर्छन । शिव जलाशय नजिक ध्यानस्थ हुन्छन । सरस्वती नदीकै प्रतीक हुन । धार्मिक मेलाले स्थानीय विकासमा पनि ठूलो प्रभाव पार्छ । तीर्थस्थलसम्म पुग्ने बाटो, पुल, आवासगृह, स्वास्थ्य चौकी, सरसफाइ, सञ्चार सेवा आदि मेला अवधिमा सुधार हुने गर्दछ । धार्मिक मेलाहरू केवल श्रद्धा र पूजा होइनन, पर्यटन, अर्थतन्त्र, संस्कृति र पहिचानका जीवित रुप हुन । मेलाले स्थानीय सीप र उत्पादलाई बजार दिन्छ । परम्परालाई जीवित राख्छ, र आन्तरिक पर्यटनलाई गतिशील बनाउँछ । त्यसैगरी, ताल– पोखरी– नदीमा पुग्ने धार्मिक पर्यटकहरू केवल स्नान वा दर्शनका लागि होइन, आत्मशुद्धि, पवित्रता र शान्तिको खोजमा हुन्छन ।
सत्यवती तालमा जादा आफ्नो घुमघामको समय लम्वाउन सके पाल्पा जिल्लाको महाभारत र चुरे श्रृखलामा रहेका मगरजातिको गाउँहरूको यात्रा गर्न सकिन्छ । सत्यवती ताल भन्दा पूर्व तिर कसेनी, झडेवा, रुप्से, हुमिन, देवीनगर, चिडीपानी, गोठाडी, रहवास, वहादुरपुर हुदै वेणिमणिपुर भएर महेन्द्र राजमार्गको दुम्कीबास निस्कन सकिन्छ । यी सबै गाउँहरू मगत जातिका बस्तीहरू हुन् । मगर बस्तीमा घुमघाम गर्दा उनिहरूको भाषा र संस्कृतिको अध्यन हुन्छ । मगरजाति आफ्नै भाषा धर्म, संस्कृति र भेषभूषा भएको जाति हो । मगरजाति आदिबासी जनजाति समुहको सबै भन्दा ठूलो जनसंख्या भएको जाति पनि हो । जनसंख्याको आधारमा नेपालको तेस्रो ठूलो जनसंख्यामा मगरजाति पर्दछ । मगरजाति नेपाल आदिवासी जनजातिहरूको हकमा भने प्रथम श्रेणीमा पर्दछ ।
गाउँघरमा घुमफिर गर्दा मगर संस्कृतिका पहिरन र खुवाइ पाउदा नयाँ पर्यटकहरूका लागि अनौठो लाग्न सक्दछ । पुरुषहरूको बिशेष पहिरन भोटो र कछाडसँगै निलो पटुकी र भाग्रा, शिरमा टोपी अनि महिलाहरूको बिशेष पहिरन मखमली चोली र घलेक, छिटको गुन्यु, पहेंलो र निलो पटुकी, गलामा पहेंलो र हरियो पोते साथैमा कण्ठमाला र मुगामाला, शिरमा शिरफुल अनि चन्द्र, कानमा माडवारी, नाकमा बुलाकीले सजिएका मगरजातिहरू संग गाउँमा घुमफिर गर्ने ग्रामीण पर्यटकहरूले फोटो खिच्ने र उनिहरूको संस्कृतिमा रमाउन पाउछन् । पछिल्लो चरणमा आएर मगरजातिले बिस्तारै आफ्नो भेषभुषालाई छाडन थालेका छन् । सत्यवती तालमा घुमफिरमा जादा पदयात्रामा रमाउने पर्यटक धेरै हुन्छन् । पाल्पा जिल्लाको तिनाउ नदीको फराकिलो क्षेत्र, हरियाली वनजगल, मात्र नभएर मस्याङ, जन्तिलुङ्ग, रिङसिङलेक, पाटन, ठुलिउदाङ, हात्तिलेक, सुकेताल, जितगढी, नुवाकोट, रामापिथेकस क्षेत्र, सिद्धवावा मन्दिर जस्ता प्राकृतिक र धार्मिक क्षेत्रहरू पनि घुमघाम गर्न सके राम्रो हुन्छ ।
आजभोलि पर्यटनको क्षेत्र फराकिलो हुदै गएको छ । पर्यटनको विकास गर्नु पर्दछ भन्ने मान्यता सबैमा रहेको छ । शहर बजार गाउँघर, टोल छिमेक जहाँ भएपनि विकासका कुरा उठने बित्तीकै पर्यटनका कुराहरू उठने गर्दछन । पर्यटनको विकास गर्नु पर्दछ । पर्यटनको बिकासले नै आर्थिक विकास हुन्छ । बिकासको महत्वपूर्ण आधारनै पर्यटन हो । पर्यटनको बहुआयमिक रुपले विकासमा टेवा पु¥याउँछ । पर्यटनले प्रत्यक्ष आर्थीक आर्जन गराउँछ, रोजगारी सृजना गराउँछ र गाउँघरमा उत्पादन भएको वस्तुहरूको खपत हुन्छ । यस्ता खालका कुरा सबै क्षेत्रमा उठाउने गरिन्छ । तर, गाउँघरमा पर्याप्त मात्रामा पर्यटकीय क्षेत्रहरूको प्रवद्र्धन हुन सकेको छैन । गाउँघरका पर्यटकीयस्थलहरू ओझेलमा परेका छन् । पर्यटक पुग्ने सडक पर्यटन मैत्री छैनन् । पर्यटकीय सम्पदाको पुर्वाधारको बिकास र पर्याप्त प्रचार प्रसार हुन सकेको छैन । प्राकृतिक भ्युटावर भएको महाभारत पहाडी श्रृखलामा भ्युटावर निर्माण भएको छ । तर त्यहाँ पुग्ने पर्यटकहरूलाई चिया चमेना समेत खाने ठाउँ छैन । धेरै गाउँघरमा भएका पर्यटकीयस्थलमा पर्यटकहरू पुगे खान बस्नको समस्या छ । पर्यटकहरूले गाउँमाबाट ल्याउने कुरा केही छैन । अनि कसरी हुन्छ पर्यटनको विकास ?
गाउँघरमा धेरै मानिसहरू पुग्दैमा ती सबै पर्यटन हुदैनन् । पर्यटक हुनको लागि केही न केही पैसा खर्च गर्नु पर्दछ । पैसा खर्च नगर्ने मानिसहरू पर्यटक होइन केबल अवलोकन कर्ता मात्र मानिन्छन । पर्यटकीयस्थल वरपर पर्यटकहरूले खर्च गर्ने ठाउँ हुनु पर्दछ । त्यसको लागि गाउँघरमा उत्पादन बढाउनु पर्दछ । उत्पादन भएका बस्तु पर्यटकहरूले खरिद गरेपछि गाउँको उत्पादनले आय आर्जन हुन्छ । रोजगारी बढछ । गाउँको आर्थिक सुधार हुन्छ । अनि मात्र पर्यटन प्रवद्र्धन हुन्छ । पर्यटन प्रवद्र्धनको लागि पूर्वाधारको बिकास भएन भने पर्यटनको विकास, विस्तार र आर्थिक समृद्धि हुँदैन । पर्यटन विकास र विस्तार गरी गाउँमा भएर्का प्राकृतिक साँस्कृतिक, धार्मिक, पुरातात्विक सम्पदाहरूको संरक्षण र प्रबद्र्धन गर्नु पर्दछ । यसका लागि पर्यटकलाई प्रदान गरिने सेवाको गुणस्तर र संख्यात्मक विकासको लागि निजी क्षेत्रसँग सहकार्य बढाउने विविध कार्यक्रमहरू स्थानीय तहले संचालन गर्नु पर्दछ ।
अब तिनाउ गाउँपालिकाले सत्यवती तालमा पर्यटनको विकास गर्न गाउँघरमा सरसफाईदेखि लिएर सडक यातायातको पुर्वाधारको विकास गर्न जरुरी छ । गाउँमा कृषि उत्पादनलाई बढाउनु पर्दछ । स्थानीय कला, संस्कृतिलाई संरक्षण गर्नु पर्दछ । गाउँमा पुग्ने पर्यटकहरूलाई स्थानीय उत्पादन सशुल्क उपहार स्वरुप दिन सके मात्र गाउँमा ग्रामीण पर्यटकको विकास हुन्छ । यसको लागि स्थानिय र प्रदेश सरकारको ध्यान जान पर्दछ ।
सत्यवती ताल कसरी पुग्ने ?
बुटबल क्षेत्रबाट आउनेलाई दोभानको झुम्सा पानी मिलबाट पैदल २ घन्टा पैदल यात्रा गर्नु पर्ने हुन्छ । करीब छ किलोमिटर उकालो यात्रा सकेपछि सत्यवती तालमा पुग्न सकिन्छ । पाल्पाको तानसेन हुँदै सत्यवती ताल पुग्न सिद्धार्थ राजमार्ग पाल्पा बुटवल सडक खण्डको चर्चरे अथवा चौबीस माइलबाट २ घण्टाको पैदल यात्राबाट पनि सत्यवती ताल पुग्न सकिन्छ । दोभानको झुम्सा पुल देखि ८ किमी कच्ची मोटर मार्ग पनि छ ।
(लेखक : लामो समयदेखि पत्रकारितामा सक्रीय रहनु भएका उहाँ लमजुङ जन्म थलो भई दाङलाई कर्मथलोका रुपमा रोज्नु भई नेपालको पर्यटनका बारेमा विशेष दखल राख्दै कलम चलाउने गर्नु हुन्छ । – सं.)
प्रकाशित मिति २०८२ कार्तिक १५, शनिबार ०६:४८ गते
