पर्यटनको क्षेत्रमा धार्मिक अथवा आध्यत्मिक उद्देश्यले गरिने यात्रा तीर्थाटन पर्यटन हो । धार्मिक पर्यटनको सुरुवात मानव सभ्यताको प्रारम्भिक कालदेखि भएको मानिन्छ । मानिसहरूले जबदेखि धार्मिक विस्वासहरू विकास गर्न थाले त्यही समयदेखि तीर्थाटनमा यात्रा गर्न थालेका हुन । तीर्थाटन पर्यटनको मुल उद्देश्य भनेको आफ्नो धर्म अनुसार कुनै पनि पवित्र स्थल मन्दिर, मस्जित, चर्च, गुम्वा, स्तूप आश्रम लगायतका स्थानमा पुगि पुजा आजा र दर्शन गर्नु हो ।
हिन्दू परम्परामा चारधाम यात्रा विशेष मानिन्छ । चारधाम केवल धार्मिक यात्रामा सीमित छैन, यसले सभ्यता, संस्कृति, भूगोल, आस्था, राजनीति र इतिहासलाई एकै सूत्रमा गाँसेको छ । नेपालबाट हरेक वर्ष हजारौं तीर्थयात्री भारतको चारधाम पुग्नुको कारण नेपालमा तीर्थ नभएर होइन । यसको पछाडि साझा सनातन संस्कृति, पुराण परम्परा, मनोविज्ञान र ऐतिहासिक सम्बन्ध लुकेको छ । शाब्दिक अर्थमा चारधाम भनेको हिन्दू धर्मका चार प्रमुख पवित्र तीर्थस्थल हुन । आदि शंकराचार्यले भारतका चार कुनामा चार धाम स्थापना गरे । पूर्वमा जगन्नाथ पुरी, पश्चिममा द्वारका, उत्तरमा बद्रीनाथ र दक्षिणमा रामेश्वर । यी चार धामले समग्र भारतलाई धार्मिक एकतामा बाँधेको प्रतीक मानिन्छ । अहिले भने उत्तराखण्डका यमुनोत्री, गंगोत्री, केदारनाथ र बद्रीनाथलाई पनि चारधाम भन्ने चलन छ । उत्तराखण्डलाई देवभूमि भनिन्छ । जीवनमा एकपटक चारधाम दर्शन गरे पुण्य प्राप्त हुने जनविश्वास छ ।
नेपालका हजारौं तीर्थयात्री उत्तराखण्डको चारधाममा पुग्छन । यो यात्रा मोक्षको मार्ग मात्र होइन, साहस, प्रकृति र आत्मिक अनुभूतिको संगम पनि हो । हिमपातका कारण यी मन्दिर वर्षभरि खुल्दैनन् । वैशाख– जेठमा ढोका खुल्छ, कार्तिक– मंसिरमा बन्द हुन्छ । हिन्दू मान्यतामा चारधाम दुई किसिमले चिनिन्छ । उत्तराखण्डको यमुनोत्री, गंगोत्री, केदारनाथ, बद्रीनाथ र भारतका चार कुनाका बद्रीनाथ, जगन्नाथ, रामेश्वर, द्वारका । यी सबै स्थान भारतका विभिन्न प्रदेशमा छरिएका छन । नेपालबाट भारतको चारधाममा जाने कारण तीर्थ नभएर होइन । मुख्य कारण साझा सनातन सभ्यता, पुराण, धार्मिक मनोविज्ञान र ऐतिहासिक प्रतिष्ठा हो । नेपाल र भारतको सम्बन्ध साझा धार्मिक सभ्यताको हो । नेपालका देवता भारतसँग जोडिएका छन, भारतका पुराण नेपालसँग । हिमालयदेखि गंगासम्म एउटै धार्मिक कल्पना विकसित भएको छ । पशुपतिनाथ र केदारनाथबीच आध्यात्मिक सम्बन्ध मानिन्छ । जनकपुरधाम र अयोध्या राम–सीताको सम्बन्धले जोडिएका छन । मुक्तिनाथ र बद्रीनाथलाई वैष्णव परम्परामा परस्पर पूरक मानिन्छ । त्यसैले भारतीय तीर्थ नेपालीका लागि आफ्नै धार्मिक भूगोलको विस्तारजस्तो लाग्छ । हिन्दू पुराण, उपपुराण र आख्यान भारतकेन्द्रित भूगोलमा रचिएका छन । गंगा, यमुना, काशी, प्रयाग, बद्रीनाथ, केदारनाथलाई मोक्षदायी क्षेत्र भनिएको छ । सदियौंदेखि सुन्दै आएको धार्मिक चेतनाले ती स्थानप्रति गहिरो श्रद्धा जन्माएको छ । चारधाममा हिमाल, नदी, तपोभूमि, ऋषिमुनिका कथा, गुफा र आश्रमले यात्रालाई आध्यात्मिक बनाउँछ ।
नेपालका हिमाली तीर्थहरू पनि अत्यन्त शक्तिशाली छन तर भारतीय चारधामसँग जोडिएका हजारौँ वर्षका आख्यान र अखिल हिन्दु जगतमा फैलिएको प्रतिष्ठाले ती स्थानलाई विश्वव्यापी धार्मिक केन्द्र बनाएको छ । तर नेपालमा पनि तीर्थस्थलको कमी छैन । त्यसो भए किन भारतकै चारधाम लोकप्रिय ? धार्मिक ब्रान्ड र ऐतिहासिक प्रचार भारतीय चारधाम हजारौँ वर्षदेखि हिन्दु समाजमा प्रचारित छन । पुराण कथा मठ–मन्दिर परम्परा साधुसन्त टेलिभिजन चलचित्र धार्मिक संस्था यी सबैले चारधामलाई महातीर्थ बनाएका छन । नेपालका तीर्थस्थल भने अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा पर्याप्त प्रचार हुन सकेका छैनन । भारतले चारधाम यात्रामा ठूलो पूर्वाधार निर्माण गरेको छ । सडक, हेलिकोप्टर सेवा धर्मशाला डिजिटल दर्ता प्रचार अभियान यसले यात्रालाई व्यवस्थित र आकर्षक बनाएको छ । नेपालमा अझै धेरै तीर्थस्थलमा सडकको समस्या प्रचारको कमी व्यवस्थापन र अनुसन्धान अभाव देखिन्छ । चारधाम यात्रा धार्मिक प्रतिष्ठासँग पनि जोडिएको छ । धेरै वृद्धवृद्धाले जीवनको अन्तिम धार्मिक यात्रा चारधामलाई लिने गर्दछन ।
भारतको धार्मिक इतिहासमा चारधामको अवधारणा आदि शंकराचार्यले सुरु गरेका हुन । त्यतिबेला भारतमा विभिन्न मत र पन्थ फैलिँदा धार्मिक एकता कमजोर थियो । शंकराचार्यले चार दिशाका प्रमुख तीर्थलाई जोडेर चारधामको मार्ग बनाए । यी स्थान पहिले नै पवित्र थिए, तर उनले तिनलाई एउटै आध्यात्मिक यात्रामा व्यवस्थित गरे । त्यसैले चारधाम धार्मिक एकता र सांस्कृतिक समन्वयको प्रतीक बन्यो । शंकराचार्यको जन्म इस्वी सन ७८८ भारतको केरला राज्यको कालडी गाउँमा पिता शिवगुरु र माता आर्याम्बाको कोखबाट भएको हो । शंकराचार्यले कम उमेरमै वेद, उपनिषद र दर्शनशास्त्रमा अदभुत ज्ञान प्राप्त गर्नुभएको थियो । शकंराचार्यले ८ बर्षको उमेरमा गुरु गोविन्दपादबाट सन्यास लिएका थिए । शकंराचार्यको महासमाधि ३२ बर्षको उमेरमा इ.स.८२० मा भएको थियो । आदि शंकराचार्यको समाधिस्थलको केदारनाथमा रहेको मानिन्छ । शकंराचार्य उपाधि बिशेष गरी ८ औ शताब्दीमा महान हिन्दु दार्शनिक द्वारा सुरु गरिएको हो ।
उत्तराखण्डको चारधाम यात्रा गर्दा तीर्थाटन पर्यटकहरुले हरिद्वार वा ऋषिकेशमा गंगा स्नान गरेर यात्राको सुरुवात गर्दछन । यो चारधामको यात्रामा पर्यटकहरूले कुल १ हजार ६०७ किलोमिटर यात्रा गर्नु पर्ने हुन्छ । हरिद्वारदेखि सुरु हुने उत्तराखण्डको चारधाम यात्राको सुरुवात यमुनोत्री, गंगोत्री, केदारनाथ हुदै बद्रीनाथमा पुगेर सकिन्छ । यो चारधाम यात्रामा तीर्थाटनका पर्यटकहरूले हरिद्वारदेखि चारै धाम पुग्न र फर्कन कम्तीमा १० दिनको समय तय गर्नु पर्दछ । हरिद्वार÷ऋषिकेश चारधामको प्रवेशद्वार हो भन्दा पनि हुन्छ । पहिलोचोटी चारधामको यात्रामा जाने तीर्थाटनका पर्यटकहरूका लागि हरिद्वार र ऋषिकेशको इतिहासका बारेमा पनि जान्ने उत्सुकता हुन्छ । गंगा नदीको किनारमा रहेको हरिद्वार प्राचिन धार्मिक शहर हो । जसको इतिहास धार्मिक ग्रन्थहरूमा उल्लेख छ । हरिद्वार दुई शब्दबाट बनेको छ । हरि भगवान बिष्णु र द्वार ढोका अर्थात हरिकोद्वार । हरिद्वारमा १२ बर्षमा कुम्भ मेला पनि लाग्दछ । त्यसैले हरिद्वारलाई हिन्दु धर्ममा मोक्षद्वार पनि भनिन्छ । हरिद्वारको पौडीघाट पवित्र घाट हो । यहा प्रत्यक साझ गंगा आरती हुन्छ । अहिले हरिद्वारमा धार्मिक शहर मात्र नभएर योग आयुर्वेद र अध्यात्मिक शिक्षाको केन्द्र पनि भएको छ । त्यसैगरी ऋषिकेश ऋषिहरूको ध्यान स्थल अर्थात तपोभूमी पनि हो । ऋषिकेशमा गायत्री मन्त्रका प्रवर्तक ऋषि विष्णुक्षेय र गिरिजाशंकरले गंगा तटमा आश्रम स्थापना गरी तपस्या गरेको स्थल पनि हो । ऋषिकेशमा साधु समाज र अखडाहरू धेरै छन ।
उत्तराखण्डको यात्रामा इतिहासमा रुचि राख्ने तीर्थाटन पर्यटकहरूलाई ऐतिहासिक कुराको समेत अध्यन अवलोकन गराउछ । लिम्पियाधुरा, लिपुलेक र कालापानी समेटेर जारी गरेको चुच्चे नक्सा भित्रको भूमि सहजरुपमा नेपपालले प्रयोग गर्न नसकेको अवस्थामा इतिहास नपढेका कतिपय पर्यटकहरूलाई अहिले भारतको उत्तराखण्ड कुनै बेला नेपालको थियो भन्ने कुरा सुन्दा अचम्म मान्दछन । सुगौली सन्धि हुनु भन्दा पहिले नेपालको पश्चिमको सिमाना अहिले हिमाचल प्रदेशमा पर्ने काँगडा सम्म थियो । सन १८१४ देखि १८१६ सम्म चलेको नेपाल–अंग्रेज युद्धले सुगौली सन्धि भएको थियो । सन्धिपछि नेपालले आफ्नो सार्वभौमिकता बचाए युद्धमा विशाल नेपालको भूमि गुमाउनु परेको थियो । युद्धमा ब्रिटिश इष्ट इण्डिया कम्पनी सरकारले नेपालको मोरङ, मकवानपुर, बुटवल, अल्मोडा, कुमाउँ, नाहन, जैथक, मलाउँ, देउथल र नालापानीमा आक्रमण गरेको थियो ।
चारधाम यात्राले इतिहास पनि सम्झाउँछ । नेपाल एकिकरण अभियानको समयमा वि.स.१८४७ चैत्र ११ गते राजधानी अल्मोडा कब्जा भई कुमाउ राज्यपनि नेपालमा गाभिएको थियो । बडाकाजी अमरसिंह थापाको नेतृत्वमा अन्तिम डोटेली राजा दिप शाहीविरुद्ध नेपाली सेनाले बिजय गरेपछि स्वतः कालापानी आसपासको भूगोल महाकाली नदी आधा नेपाल र आधा कुमाउगढको भएको थियो । त्यसपछि महाकाली नदी तरी कुमाउ माथी हमला गर्दै अल्मोडा कब्जा गरी नेपाली सेनाले गढवालको राजधानी श्रीनगर पनि नियन्त्रणमा लिएको थियो । तर युद्धमा कागडाका राजा संसार चन्दले पञ्जावका राजा रणजीत सिंहसँग ठूलो सैन्य सहयोग लिएर हमला गरेपछि नेपाली सेना अगाडि बढन सकेन । देउथलको युद्धमा नेपाली सेनाको अगुवाइ गरेका सरदार भक्ति थापा पनि देउथलको मलाउ किल्लाको युद्धमा वीरगति प्राप्त गरेका थिए । त्यो समयमा अङग्रेजसँग युद्ध भएका अल्मोडा किल्ला बाहेक नालापानी, मलाउँ, कुमाउ, गढवाल, काँगडा र जैथकलगायतका धेरै गढी अझै पनि सुरक्षित छन ।
काँगडा किल्ला ऐतिहासिक तथा पुरातात्विक महत्वको स्थल हो । काँगडा किल्ला नेपालको महाकाली नदीबाट पश्चिम ७१६ किलोमिटर पश्चिममा पर्दछ । काँगडा राज्य नेपालीले कब्जा गर्दा त्यहाँका राजा संसार चन्द काँगडा ढुंगे किल्लाभित्र तीन वर्षसम्म थुनिएका थिए । राजा संसार चन्दले पंजावको राजा रणजित सिंहसँग ठूलो सैन्य सहयोग लिएर हमला गरेपछि नेपालीको नराम्रो हार भयो । त्यो युद्धमा सेनापति बडाकाजी अमरसिंह थापा नेपालतर्फको कमाण्डर थिए । त्योभन्दा अगाडि नै काजी नयनसिंह थापासहित तीन सय जति नेपाली सेनाले यसै किल्लामा वीरगति प्राप्त गरेका थिए । यो युद्ध नेपालीको पक्षमा हुन सकेन र यस भन्दा अगाडि नेपाली सेना बढन सकेन । पश्चिमी एकीकरण अभियान अन्त भयो । देउथलको युद्धमा नेपाली सेनाको अगुवाइ भक्ति थापाले गरेका थिए । सरदार भक्ति थापाले पनि देउथलको मलाउ किल्लाको युद्धमा वीरगति प्राप्त गरेका थिए ।
नालापानीको युद्ध नेपालले ब्रिटिश सरकारसँग लडेको पहिलो साहसिक युद्ध थियो । जसमा गोर्खाको घर अधीनमा इस्ट इन्डिया कम्पनी र नेपाली सेना बीच लडाइँं भएको थियो । नेपालको इतिहासमा उल्लेख गरिए अनुसार सन १८१४ अक्टोबर २२ का दिन अग्रेज सेनानायक जनरल गिलेस्पीले आफ्ना फौज लिएर देहरादुन प्रवेश गरेका थिए । देहरादुन कब्जा गर्ने अग्रेजहरूको योजना विफल पार्न नेपालका सेनापति अमरसिंह थापाले त्यस क्षेत्रको रक्षार्थ कप्तान बलभद्र कुँवरलाई खटाएका थिए । नालापानीको सबैभन्दा उच्च स्थानमा पर्ने खलङ्गा किल्लामा वीर बलभद्र कुँवरले आफ्ना नेपाली सिपाही, ग्रामीण महिला तथा केटाकेटी गरी करिब छ सय जनाको साथ बलभद्रले युद्धको तयारी गरेका थिए । नेपाली फौजसित हतियारका नाममा केही तोप, भरुवा बन्दुक, ढुङ्गामुढा, खुकुरी, धनुष बाण, भालाजस्ता साधनहरू मात्रै थिए । अग्रेजहरूका आधुनिक हतियार र सुसङ्गठित ठूलो फौजको सामना गर्नु नेपाली सेनालाई फलामको चिउरा चपाउनु बराबरको काम थियो ।
त्यसै बखत ३० अक्टोबरका दिन गिलेस्पीले आफ्ना मतहातमा भएका तीन हजार पाँचसय भन्दा बढी सेनाको साथमा किल्लामाथि आक्रमण सुरु गरे । किल्लातर्फ बढेका अंग्रेज फौजका केही अधिकृत जवान मात्र बाँच्न सफल भए । लेफिटनेन्ट एलिससहित अग्रेजका धेरै सेनाहरु युद्धमा मारिए । प्रथम प्रयास असफल भएपछि अग्रेजहरूले थप तयारी गरी दोस्रो पटक हमला गरे । दोस्रो पटक जनरल गिलेस्पीसमेत मारिए । गिलेस्पीको मृत्युपश्चात तितर वितर फौजको नेतृत्वका भार कर्नल माँबीले सम्भहाले माँबीको पटक–पटकको आक्रमण असफल भएपछि अङ्ग्रेजहरू युद्धद्वारा नेपाली वीर गोर्खालीलाई परास्त गर्ने आशा मारे । त्यसपछि अग्रेजहरूले कूटनीति अपनाई किल्लाभित्र गएर र पानीको मुहान थुनिदिए । अङ्ग्रेजहरूको उक्त धोकापूर्ण चालले नेपालीले पानीसमेत पिउन पाएनन । पानीको प्यासले किल्लाभित्र हाहाकार मच्चिन थाल्यो । बाहिरबाट शत्रुका तोपहरूको अग्निवर्षा जारी थियो भने भित्र सारा फौज प्यासले तडपिरहेका थिए । त्यस्तो दर्दनाक परिस्थितिमा जीवित रहेका बाँकी वीर सेनाको हितका लागि बलभद्रले स्वतः किल्ला छोडनुपरेको थियो ।
सन १८१४ नोभेम्बर ३० मा बलभद्रले किल्ला छोडेर जाँदा साथमा ७० जना जति मात्र बाँकी थिए । किल्लाको स्वतः त्यागपछि मात्र अङ्ग्रेजहरूको पाइला खलङ्गा किल्लासम्म पुग्न सकेको थियो । युद्ध पश्चात नेपालीहरूको पराक्रम र बहादुरीको प्रशंसा गर्दै अङ्ग्रेजहरूले एक युद्ध स्मारकको स्थापना गरे । उक्त स्मारकको शिलालेखमा लेखिएको छ । हाम्रा वीर शत्रु बलभद्र र उनका वीर गोर्खालीहरूको स्मृतिमा सम्मानोपहार हालको देहरादुन स्थित सहस्त्रधार रोडमा पर्ने स्मारक भारतीय पुरतत्व विभागको संरक्षणमा छ । यो विश्वभरिको एक मात्र त्यस्तो उदाहरणीय स्मारक मानिएको छ जहाँ कुनै सेनाद्वारा आफ्नो शत्रु सेनाको अदभूत वीरतालाई उल्लेख गरिएको छ । भारतको उत्तराखण्ड राज्य अन्तर्गत पर्ने देहरादुनको नालापानीमा पर्ने खलङ्गा किल्लाले नेपाल र नेपालीको गौरवमय इतिहास बोकेको छ । नेपाल–अंग्रेज युद्ध अन्ततः सन १८१६ मा समाप्त भयो । यस सन्धिअनुसार नेपालले आफ्नो ठूलो भूभाग गुमाउन पर्यो । कुमाउँ, गढवाल र अन्य पश्चिमी हिमाली क्षेत्र ब्रिटिस भारतमा गाभियो र उत्तराखण्डका चारधाम नेपालको सीमा बाहिर प¥यो ।
देहरादून उत्तराखण्ड राज्यको राजधानी र ऐतिहासिक शहर हो । देहरादूनको इतिहास लामो छ । देहरादुनले महाभारतकालदेखि आधुनिक ब्रिटिशकालसम्मको विरासत बोकेको छ । देहरादूनमा नेपाली मुलका धेरै मानिसहरू छन । कुमाउ, पिथौरागढ, अल्मोडा, चम्पावत, डीडीहाट लगायत ठाउँहरू नेपालमा विभिन्न जिल्लामा रहने धेरै थर गोत्रको मानिसहरूको मुल थलो पनि हो । देहरादून सांस्कृतिक, भौगोलिक, शैक्षिक तथा ऐतिहासिक दृष्टिकोणले पर्यटनका लागि महत्वपूण शहर हो । देहरादून पर्यटनका लागि तीर्थयात्री पर्यटकहरूले घुम्दा राम्रो हुन्छ । यहा मसूरी, सहस्त्रधारा, टप्केश्वर मन्दिररोबसै केभजस्ता पर्यटकीयस्थल छन । देहरादूनको मौसम र हिमालको दृष्यले सबैलाई लोभ्याउछ । यात्रामा देहरादून घुम्दा धेरै कुराको जानकारी हुन्छ । ऋषिकेशदेखि देहरादून करिवन ४२ किलो मिटर पर्दछ ।
यमुनोत्री उत्तराखण्डको गढवालको सबैभन्दा पश्चिमी क्षेत्रको मन्दिर हो । यमुनोत्री यमुना नदीको उदगमस्थल पनि हो । यो स्थान देवी यमुनाको मन्दिर र पवित्र तातोपानीका लागि परिचित छ । यमुना मन्दिर टिहरी गढवालका महाराज प्रताप शाहले निर्माण गराएका थिए । यमुनोत्रीमा तीर्थाटन पर्यटकहरू द्वारा पितृ कार्य गर्दछन । यात्राको क्रममा यमुनोत्री को तातोपानी कुण्डमा स्नान र यमुना मन्दिरमा दर्शन गरिन्छ । गंगोत्रीमा नेपालका बडाकाजी अमरसिंह थापाले निर्माण गराएको मन्दिर पनि छ । त्यसपछिको यात्रा हुन्छ उत्तरकाशिको । उत्तरकाशिमा विश्वनाथ मन्दिरको दर्शन हुन्छ । त्यो पछिको यात्रा हुन्छ केदारनाथको । केदारनाथ पुग्नको लागि मोटरमार्ग छाडेर २२ किलोमिटर उकालो पदयात्रा गर्नु पर्दछ । तर पदयात्रा गर्न नसक्ने तीर्थाटनका पर्यटकहरूका लागि पाल्ली, डोली, अथवा घोडा र खच्चडको सवार गरेर पनि केदारनाथको मन्दिरमा पुग्न सकिन्छ । केदारनाथ देखि जोशिमठ हुदै बद्रीनाथ पुगिन्छ । बद्रीनाथ नजिकैसम्म मोटरमार्ग पुगेको छ । तर पनि पदमार्गको यात्रा गर्न रुचाउने तीर्थाटनका पर्यटकहरूका लागि जोशिमठदेखि करिवन ३ किमीको पदयात्रामा बद्रीनाथको मन्दिरमा पुगिन्छ ।
उत्तराखण्डको चारधाम क्षेत्रमा बद्रीनाथ, केदारनाथ, रुद्रप्रयागमा पदयात्रा गर्न नसक्ने तीर्थयात्रीहरूलाई सेवादिन नेपाली मजदुरहरूको सख्या धेरै हुन्छन । चारधाममा काम गर्ने मजदुरहरूमा विशेषगरी सुदुरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशका पहाडी जिल्लाका मानिसहरू हुन्छन । यी मजदुरहरूले तीर्थयात्री पर्यटकहरूलाई पाल्की र डोकोमा बोक्ने गर्दछन । गढवाल भाषामा डोकोमा बोक्नेहरूलाई कण्डीवाल र पाल्कीमा बोक्नेहरूलाई डण्डीवाल भन्ने गरिन्छ । त्यहा काम गर्ने मजदुरहरू उच्च जोखिममा काम गरिरहेका हुन्छन । चारधाम क्षेत्रमा कठिन भूगोल, छिनछिनमा बदलि रहने मौसम र अधारभुत सुरक्षाको अभावले गर्दा नेपाली मजदुरहरूका लागि चारधाम क्षेत्र जोखिमपूर्ण भएपनि छोटो अवधिमा राम्रो कमाई हुने हुदा तीर्थयात्री बोक्ने काममा नेपालीहरू धेरै लागेका छन ।
उत्तराखण्डका चारधाम तीर्थस्थलहरू आज भारतका धार्मिक केन्द्र भए पनि इतिहासको एउटा कालखण्डमा गोरखा साम्राज्यको प्रभाव क्षेत्रमा थिए । गोरखा विस्तार, ब्रिटिस साम्राज्यसँगको युद्ध, नालापानीदेखि कुमाउँसम्मको संघर्ष र अन्ततः सुगौली सन्धिले नेपालको पश्चिमी भूगोल परिवर्तन गरिदियो । आज तीर्थयात्रीहरू जब चारधाम पुग्छन, उनीहरू केवल धार्मिक दर्शन मात्र गर्दैनन इतिहासका पानाहरू पनि खोज्दछन । जहाँ धर्म, राजनीति र भूगोल एकअर्कोसँग गाँसिएका छन । यसैले चारधाम यात्रा नेपालीहरूका लागि आस्थाको मात्र होइन, इतिहास र स्मृतिको पनि यात्रा हो ।
(लेखक : लामो समयदेखि पत्रकारितामा सक्रीय रहनु भएका उहाँ लमजुङ जन्म थलो भई दाङलाई कर्मथलोका रुपमा रोज्नु भई नेपालको पर्यटनका बारेमा विशेष दखल राख्दै कलम चलाउने गर्नु हुन्छ । – सं.)
प्रकाशित मिति २०८३ जेष्ठ ११, सोमबार १७:३७ गते
