काठमाडौं– चीनले भारतलाई दलाई लामाको उत्तराधिकारको मुद्दाबाट टाढै बस्न निर्देशन गरेको छ । बेइजिङले दलाई लामाको पुनर्जन्म तथा उत्तराधिकारी तय गर्ने प्रक्रिया पूर्ण रूपमा चीनको आन्तरिक मामिला भएको र यसमा कुनै पनि बाह्य हस्तक्षेप स्वीकार नगर्ने जेठ ११ गते जनाएको हो ।
भारतस्थित चिनियाँ दूतावासकी प्रवक्ता यु जिंगद्वारा जारी वक्तव्यमा दलाई लामाको पुनर्जन्म शताब्दीयौँ पुरानो धार्मिक रीतिरिवाज तथा ऐतिहासिक परम्पराअनुसार हुने गरेको बताएकी छन् । सो वक्तव्यमा यस प्रक्रियाका लागि चीनको केन्द्रीय सरकारको स्वीकृति अनिवार्य हुने तथा १४औँ दलाई लामालाई पनि यही प्रक्रियाअन्तर्गत मान्यता दिइएको उल्लेख छ ।
चिनियाँ दूतावासले भारतलाई तिब्बतसम्बन्धी आफ्नो पुरानो अडान पनि सम्झाएको छ । वक्तव्यमा भारतले तिब्बती स्वतन्त्रतासँग सम्बन्धित गतिविधिहरूका लागि कुनै पनि मञ्च उपलब्ध गराउनु नहुने उल्लेख गर्दै यसलाई क्षेत्रीय स्थिरता तथा भारत–चीन सम्बन्धका लागि आवश्यक भएको बताइएको छ ।
दलाई लामा सन् १९५९ देखि भारतमा निर्वासनमा बस्दै आएका छन् । तिब्बतमा चिनियाँ शासनविरुद्ध भएको असफल विद्रोहपछि उनी भारत गएका थिए । वर्तमान दलाई लामाको जन्म सन् १९३५ मा चीनको उत्तर–पश्चिम क्षेत्रमा पर्ने ताक्तेसर गाउँमा भएको थियो । दुई वर्षको उमेरमै उनको पहिचान गरिएको थियो ।
दलाई लामाले आफ्नो उत्तराधिकारी चयन प्रक्रियामा चीनको कुनै भूमिका नहुने बताउँदै आएका छन् । तिब्बती मान्यताअनुसार कुनै वरिष्ठ बौद्ध भिक्षुको मृत्युपछि उनको आत्माले पुनर्जन्म लिन्छ ।
तर, चीनले दलाई लामाको उत्तराधिकारी चयन प्रक्रियालाई चिनियाँ सरकारले स्वीकृति दिनु अनिवार्य रहेको बताउँदै आएको छ ।
१३औँ दलाई लामाले छाडेका चिह्न तथा निसानीहरूको आधारमा बौद्ध भिक्षुहरूको टोली उक्त गाउँसम्म पुगेको थियो । टोलीले आफूसँग १३औँ दलाई लामाका चस्मा, घण्टी तथा लौरो बोकेर ल्याएको थियो ।
उनीहरूले ती सामग्रीसँगै अन्य केही सामानहरू पनि बच्चाको अगाडि राखेका थिए । ती सामानहरूमध्ये बच्चाले १३औँ दलाई लामासँग सम्बन्धित वस्तुहरू उठाउँदै ‘यो मेरो हो’ भनेको उल्लेख गरिएको छ ।
अन्त्यमा भिक्षुहरूले बच्चाको अगाडि केही लौरोहरू राखे । बच्चाले दलाई लामाको लौरो उठाएर आफ्नो छातीमा टाँसेपछि ती भिक्षुहरूलाई यही बालक दलाई लामाको पुनर्जन्म भएको विश्वास लागेको थियो ।
उनको औपचारिक अध्ययन ६ वर्षको उमेरमा सुरु भयो । सन् १९५० मा चीनले तिब्बतमा प्रवेश गरेपछि उनले दलाई लामाको पूर्ण अधिकारसहित पदभार सम्हालेका थिए । दलाई लामाको आत्मवृत्तान्त अनुसार मार्च १९५९ मा चिनियाँ सेना दलाई लामाको दरबारसम्म पुगेको थियो । त्यसपछि दलाई लामा सैनिकको भेषमा तिब्बतबाट बाहिरिएका थिए ।
करिब दुई हप्तासम्म विभिन्न गाउँ तथा गुम्बाहरूले उनलाई शरण दिएका थिए । अन्ततः ३१ मार्च १९५९ मा आफ्नो परिवार, अङ्गरक्षक तथा केही तिब्बती समर्थकहरूसहित उनी भारत पुगे ।
अप्रिल २ मा भारत सरकारले आधिकारिक रूपमा उनको स्वागत गरेको थियो भने अप्रिल ३ मा जवहारलाल नेहरुले दलाई लामालाई भारतमा शरण दिने घोषणा गरेका थिए ।
चीनले दलाई लामाको मुद्दामा भारतलाई चेतावनी दिएको यो पहिलोपटक भने होइन । गत वर्ष पनि बेइजिङले दलाई लामाको उत्तराधिकार भारत–चीन सम्बन्धमा काँडाजस्तै रहेको टिप्पणी गरेको थियो ।
प्रकाशित मिति २०८३ जेष्ठ ११, सोमबार २१:४६ गते
