काठमाडौं– नागरिक अभियन्ता डा. देवेन्द्रराज पाण्डेको निधन भएको छ । उहाँको यहाँको विशालनगरस्थित निवासमा साउन १ गते साँझ ७ बजेर ४० मिनेटमा निधन भएको चिकित्सक डा. अनुप सुवेदीले जानकारी दिनु भएको हो । क्यान्सरबाट पीडित पाण्डेको ८७ वर्षको हुनुहुन्थ्यो ।
उहाँको अघिल्लो दिनमात्र ह्याम्स अस्पताल र पाटन अस्पतालमा उपचार गरिए पनि उपचार सम्भव नभएपछि घरमै ल्याइएको थियो । ‘उहाँ ५–६ महिनादेखि प्याङ्क्रियाजको क्यान्सरसँग लडिरहनुभएको थियो,’ डा. सुवेदीले भन्नुभयो, ‘बिहीबार दुखाई बढेपछि उहाँलाई ह्याम्स र पाटन अस्पताल लगेर उपचार गरेर घरै लगिएको थियो ।’ उहाँको अन्तिम घडीको आभास भएपछि परिवारले घरै लैजाने निर्णय गरेको थियो । करिब तीन महिनाअघि क्यान्सर प्रमाणित भएपछि उहाँ पीडा कम गर्ने औषधिको सहायता तथा नियमित उपचारसहित घरमै आराम गरेर बस्नु् भएको थियो ।
४० को दशकबाट सार्वजनिक अभियानमा होमिएका पाण्डे नेपालमा स्वावलम्बन अभियान सञ्चालनकर्ता मध्येका एक हुनुहुन्थ्यो ।
२०१७ सालमा निजामती सेवामा प्रवेश गरेका पाण्डे ३९ वर्षकै उमेरमा अर्थ मन्त्रालयको सचिव बन्नुभएको थियो । १९७८–१९८० सम्म अर्थसचिव हुनु भएका उहाँले तत्कालीन प्रधानमन्त्री सूर्यबहादुर थापासँग विवाद भएपछि राजीनामा दिनु भएको थियो । उहाँलाई नेपालका उत्कृष्ट अर्थ सचिवहरूको सूचीमा राख्ने गरिएको छ । उहाँले पदबाट स्वेच्छिक राजीनामा दिएर बहुदलको पक्षमा लाग्नु भएको थियो । २०४६ सालको जनआन्दोलनमा पेसागत फोरमबाट प्रजातन्त्र पुनः स्थापनाका लागि लडेका पाण्डे त्यसपछि गठिन कृष्णप्रसाद भट्टराई नेतृत्वको अन्तरिम सरकारमा अर्थमन्त्री हुनुहुन्थ्यो ।
उक्त अन्तरिम सरकारमा नेपाली कांग्रेस र वाममोर्चा बाहेकबाट दुई जना स्वतन्त्र नागरिक सरकारमा सामेल हुनुहुन्थ्यो । त्यसमध्ये डा. पाण्डे एक थिए भने डा. मथुरा श्रेष्ठ स्वास्थ्यमन्त्री बन्नु भएको थियो ।
संविधान जारी भएपछि २०४८ मा भएको आमनिर्वाचनमा पाण्डे लोक दल नामक पार्टी खोलेर पाल्पाबाट निर्वाचन समेत लड्नु भएको थियो ।
५० को दशकदेखि पाण्डे विभिन्न संघ–संस्थामार्फत सार्वजनिक जीवनमा सक्रिय रहनु भयो । भ्रष्टाचारविरूद्ध काम गर्ने ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनल नेपालका संस्थापकमध्ये एक उहाँ मानवअधिकार क्षेत्रमा पनि सक्रिय हुनुहुन्थ्यो ।
भारतका पूर्वप्रधानमन्त्री आइके गुजराल, पाकिस्तानी आस्मा जहाँगिरहरूसँग मिलेर डा. पाण्डेले साउथ एसियन फर ह्युमन राइट्स स्थापना गर्नु भएको थियो । केही समय निष्क्रिय रहेका पाण्डे माओवादी द्वन्द्व उत्कर्षतिर अघि बढेपछि शान्ति प्रक्रिया सुरू गर्न नागरिक तहबाट सक्रिय बन्नु भएको थियो ।
बंगलादेशमा युनुस अन्सारीले लघुवित्त अभियान थालेकै बेला डा. पाण्डेकै अगुवाइमा सन् ८० को दशकमा नेपालमा पनि त्यस्तै अभियान सुरू भएको नागरिक आन्दोलनका अर्का अभियन्ता डा. भाष्कर गौतम बताउँछन् ।
उहाँले नेपालको अर्थनीति, लोकतन्त्र, विकास तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगलगायत विषयमा नेपाली तथा अंग्रेजी दुवै भाषामा धेरैवटा पुस्तकहरु लेख्नु भएको छ । ‘नेपाल्स फेल्ड डेभलपमेन्ट’, ‘लुकिङ एट डेभलपमेन्ट एन्ड डोनर्स’, ‘नेपाली अर्थराजनीति’, ‘अर्थ–राजनीतिक विसङ्गति’, ‘नागरिक आन्दोलन र गणतान्त्रिक चेतना’, ‘लोकतन्त्रको प्राण–प्रतिष्ठा’, ‘एक ज्यान, दुई जुनी’ लगायत उहाँका प्रमुख पुस्तकहरू हुन् ।
‘मुलुकमा सशस्त्र द्वन्द्व चर्किँदै गएपछि उहाँ शान्ति स्थापनाका लागि सक्रिय रहनुभयो,’ अध्येता गौतमले भन्नुभयो, ‘२०६२–६३ को जनआन्दोलनमा उहाँले नागरिक आन्दोलनको अगुवाइ गर्नुभयो ।’
त्यस्तै, लेखक, पत्रकार तथा नागरिक आन्दोलनकारी नारायण वाग्लेले पाण्डेलाई ‘नागरिक स्वतन्त्रता, समानता, हक र चेतनाका पक्षमा सधैं खरो उभिने, लोकतन्त्रका लागि जहिल्यै संघर्षको समन्वय गर्दै नयाँ पुस्तालाई नित्य हौस्याइरहने हाम्रा अगुवा देवेन्द्रराज पाण्डे’ भनेर सम्झना गर्नु भएको छ ।
पाण्डेको निधनले नागरिक आन्दोलनले अगुवा गुमाएको भन्दै धेरैले उहाँप्रति श्रद्धा सुमन व्यक्त गरेका छन् ।
त्रिचन्द्र कलेजबाट स्नातक र भारतको इलाहावाद विश्वविद्यालयबाट अर्थशास्त्रमा स्नातकोत्तर गर्नु भएका डा. पाण्डेले अमेरिकाको पिट्सबर्ग विश्वविद्यालयबाट सार्वजनिक र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा विद्यावारिधि गर्नु भएको थियो ।
उहाँको आज साउन २ गते बिहान ११ बजे पशुपति आर्यघाटमा अन्तिम संस्कार गरिने पारिवारिक स्रोतले जानकारी दिएको छ ।
२० अगस्ट १९३९ मा काठमाडौंमा जन्मिएका स्वर्गीय पाण्डेकी श्रीमती पद्मा, छोरी प्रिनीति, ज्वाइँ र नाति छन् ।
प्रकाशित मिति २०८३ श्रावण २, शनिबार ०९:४२ गते
