नकारात्मकता रुचाउने नेपाली समाजको प्रवृत्तीले सरकार  बढी  बदनाम

नेपाली समाजमा रचनात्मक र सकारात्मक कार्य भन्दा नकारात्मकता, अफवाह, र उत्तेजनालाई बढी रुचाउने र फैलाउने प्रवृत्ति तीव्र रूपमा बढेको छ, जसको सीधा असर अहिलेको सरकारको छविमा परेको छ । कुनै पनि लोकतान्त्रिक मुलुकमा सरकारको आलोचना हुनु स्वाभाविक र आवश्यक मानिन्छ । तर, वर्तमान समयमा सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग र ‘नकारात्मकता बिक्छ’ भन्ने मानसिकताका कारण सरकारले गरेका राम्रा काम ओझेलमा पर्ने र कमिकमजोरीहरूलाई मात्रै अतिरञ्जित गरेर बदनाम गर्ने प्रवृत्ति हाबी भएको देखिन्छ ।
पछिल्लो समय नेपाली समाजमा रचनात्मक आलोचना भन्दा पनि केवल ‘नकारात्मकता’ मात्र रुचाउने र बिकाउने प्रवृत्ति (Negativity Bias) घातक रूपमा बढेको छ । यो सामाजिक प्रवृत्तीको सबैभन्दा ठूलो असर अहिलेको सरकारको छविमा परेको छ, जसका कारण सरकारले गरेका राम्रा कामहरू समेत ओझेलमा परेका छन् र कमजोरीहरूलाई मात्र ठूलो बनाएर प्रस्तुत भइरहेका छन् ।
नकारात्मकताको बजार :
नेपाल यतिबेला नकारात्मकता बिक्ने बजारमा परिणत भएको छ । सामाजिक सञ्जाल अहिलेको नेपाली समाजमा सकारात्मक समाचार वा विकासका प्रयासभन्दा ‘सन्सनीपूर्ण खेज’ र निराशावादी कुराहरू बढी भाइरल हुन्छन् । सामाजिक सञ्जाल (फेसबुक, टिकटक, युट्युब) का एल्गोरिदम र भ्युज कमाउने होडबाजीले गर्दा सरकारले गरेका साना गल्तीलाई पनि महाभूलका रूपमा प्रस्तुत गर्ने गरिएको छ ।
अर्कोतर्फ, प्रशासनिक सुधार, पूर्वाधार विकास वा वैदेशिक सम्बन्धमा भएका सकारात्मक प्रयासहरूले थोरै पनि चर्चा पाउँदैनन् । समाजमा व्याप्त यही निराशाको फाइदा उठाएर नियोजित रूपमा सरकार विरोधी भाष्य निर्माण भइरहेको छ । परम्परागत सञ्चारमाध्यमको भूमिका मूलधारका सञ्चारमाध्यमहरू पनि धेरै हदसम्म यही सामाजिक प्रवृत्तीको चपेटामा परेका छन् । ‘राम्रो समाचार, समाचार बन्दैन’ (Good news is no news) भन्ने मान्यताका कारण सरकारका दैनिक सेवा प्रवाहमा भएका सुधार, राजस्व वृद्धि वा नीतिगत स्थिरता जस्ता विषय हेडलाइन बन्न सकेका छैनन् । जब मिडिया र सामाजिक सञ्जाल दुबैले लगातार नकारात्मक विषय मात्र पस्कन्छन्, तब आम नागरिकमा ‘यो देशमा केही पनि भएको छैन र (सरकार) पूर्ण असफल छ’ भन्ने भ्रम पर्न जान्छ ।
आलोचना र बदनामी बीचको भिन्नता सरकारका कमी–कमजोरी माथि प्रश्न उठाउनु नागरिकको अधिकार र कर्तव्य हो । तर, नेपालमा रचनात्मक सुझाव दिनेभन्दा पनि सरकारका हरेक कदमलाई शंकाको नजरले हेर्ने र गिज्याउने प्रवृत्ति हाबी छ । कुनै राम्रो कामको सुरुवात हुँदा पनि त्यसको प्रशंसा गर्नुको सट्टा ‘यसमा पनि केही स्वार्थ होला’ भनी नकारात्मक टिप्पणी गर्ने मानसिकताले गर्दा सरकार बढी बदनाम देखिन पुगेको हो ।
यो प्रवृत्तिको दीर्घकालीन असर कर्मचारी र सुरक्षा निकायको मनोबल घट्नेः जति राम्रो काम गरे पनि गाली नै खाइने भएपछि सरकारी कर्मचारी र सुरक्षा निकायमा ‘किन जोखिम लिने, कामै नगर्ने’ भन्ने मानसिकता (Status quo) हाबी हुन्छ ।
युवा पुस्तामा चरम निराशा :
समाजमा चौतर्फी नकारात्मकता मात्रै पस्किँदा देशमा केही पनि हुँदैन भन्ने भावना विकास भई बौद्धिक र दक्ष जनशक्ति पलायन (Brain Drain) हुने क्रम झनै बढ्छ । अराजकतालाई बल पुग्नेः लोकतान्त्रिक संस्थाहरू र सरकारलाई निरन्तर बदनाम गर्दा संकीर्ण र पपुलिष्ट (Populist) शक्तिहरूलाई फाइदा पुग्छ, जसले परिपक्व नीति भन्दा केवल उत्तेजनाको राजनीति गर्छन् ।
दृष्टिकोणमा दोष :
प्रधानमन्त्री वा मन्त्रीहरूले वैदेशिक भ्रमण गरेर देशको हितमा महत्त्वपूर्ण सम्झौता गर्दा त्यसको दीर्घकालीन महत्त्वबारे बहस हुँदैन । तर विदेश भ्रमणका क्रममा विमानस्थलमा स्वागत गर्दा कुन तहको अधिकारी आयो, वा समकक्षीसँग बस्दा जीउको ‘बडी ल्याङ्ग्वेज’ कस्तो थियो भन्ने जस्ता मसिना र गैर–राजनीतिक कुराहरूका भिडियो बनाएर सरकारको खिल्ली उडाइन्छ । सम्झौताका सकारात्मक बुँदाहरू भन्दा ट्रोल (Troll) र मिम्स (Memes) ले बढी प्राथमिकता पाउँछन् ।
लामो समयको राजनीतिक अस्थिरताका कारण जनतामा संशयवादी (Skeptical) मनोविज्ञान निर्माण भएको छ, जसले गर्दा राम्रो कुरामा पनि शङ्का गर्ने बानी परेको छ ।
‘क्लिकबेट’ पत्रकारिता :
मूलधारका केही सञ्चारमाध्यम र डिजिटल पोर्टलहरू भ्युज (Views) र डलर कमाउनका लागि थम्बनेल र शीर्षक नकारात्मक राख्ने गर्छन् । बौद्धिक उदासीनताः सत्यतथ्य जाँच (Fact–check) नगरीकन बजारमा आएका हल्लाका पछि कुद्ने र त्यसैलाई सत्य मान्ने प्रवृत्तिको विकास भएको छ ।
नेपाली सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालमा सरकारका कमजोरी, सुशासनको अभाव, र राजनीतिक अस्थिरताका कारण सकारात्मक भन्दा नकारात्मक र आलोचनात्मक समाचारले बढी प्राथमिकता पाउने गरेका छन् ।
सरकारको मूल सकारात्मक पक्ष :
मुलुकमा रास्वपा नेतृत्वको सरकार बनेको करिब साढे चार महिना वितिरहेको छ । यो अवधिमा सरकारका मन्त्रीहरू विभिन्न घुस वा कमिसन काण्डमा मुछिएको समाचार दिन वा दावी गर्न विपक्षीहरूले सकेका छैनन् भने त्यत्तिकै रुपमा चनाखो रहेर तीललाई पहाड बनाउन क्षमता राख्ने कथित मूलधारका भनिने सञ्चारमाध्यमहरूले समेत त्यस्तो समाचार लेख्न सकेका छैनन् । रास्वापका नेता तथा कार्यकर्ता वा सरकारका लागि यो सबैभन्दा सुखद पक्ष र उपलब्धि हो । सर्वसाधारणले पनि बुझ्नु पर्ने महत्वपूर्ण यही हो कि मन्त्रीहरू भ्रष्टाचारका काण्डमा लिप्त छैनन् मात्र हैन त्यस्ता कुकर्मबाट धेरै टाढा छन् । त्यसैले देश विकास हुन्छ भनेर ढुक्क हुने स्थिति सुनिश्चित भएको छ ।
निष्कर्ष :
नेपाली समाजमा रहेको यस्तो नकारात्मकता रुचाउने प्रवृत्तीले अन्ततः राज्यका संस्थाहरूप्रतिको विश्वास कमजोर बनाउँछ । सरकार शतप्रतिशत सही हुन सक्दैन र उसका कमजोरीमाथि खबरदारी जारी राख्नुपर्छ । तर, समाज समुन्नत बन्नका लागि नकारात्मकता मात्र होइन, सकारात्मक प्रयासहरूको पनि सही मूल्याङ्कन गर्ने चेत नागरिकमा हुन जरुरी छ । जबसम्म समाजले रचनात्मक र निष्पक्ष दृष्टिकोण राख्दैन, तबसम्म जतिसुकै राम्रो काम गर्ने सरकार आए पनि त्यो बदनाम नै भइरहनेछ ।